Zamknij

W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies. Więcej szczegółów na6.pl/cookies.pdf

na6.pl

Morze Bałtyckie

dział: Geografia Polski

kategoria: Geografia fizyczna Polski

  • Charakterystyka Morza Bałtyckiego
  • Charakterystyka Morza Bałtyckiego

    Morze Bałtyckie to najmłodsze morze Europy, śródlądowe i średniej wielkości, położone między kontynentem europejskim a Półwyspem Skandynawskim. Od wód Oceanu Atlantyckiego jest oddzielony dosyć płytkimi cieśninami duńskimi, Wielki Bełt, Mały Bełt, Sund, Skagerrak, Kattegat. Jako morze wewnątrz kontynentalne, mające słabą wymianę wód z wodami oceanicznymi oraz będące zlewiskiem dla kilku rzek, sprawia, że są tutaj  notowane nieco wyższe poziomy wód, niż w cieśniach duńskich.

     

    Morze Bałtyckie ma urozmaiconą linię brzegowa, na którą składają się:

    • wyspy (m.in.: Fionia, Lolland, Bornholm, Uznam, Rugia, Zelandia, Wolin, Hiuma, Gotlandia);
    • półwyspy (Helski),
    • mierzeje (Kurońska)
    • zatoki (Botnicka, Fińska, Pomorska, Gdańska, Ryska, Kilońska, Malborska);
    • zalewy (np.:Wiślany, Szczeciński, Kuroński)

     

    Powstanie Morza Bałtyckiego ocenia się na ok. 3000 lat temu, co miało ścisły związek z lądolodem skandynawskim. Możemy wyodrębnić cztery fazy powstawania morza: bałtyckie jezioro zaporowe, morze yoldiowe, jezioro ancylusowe, morze litorynowe. Oto charakterystyka każdego etapu powstawania Bałtyku:

     

    Bałtyckie jezioro zaporowe

    Zwane lodowym. Powstawało17000-10000 lat temu. Tereny obecnego Bałtyku pokrywał wtedy lądolód, który na skutek ocieplania się klimatu cofał się. Zatrzymał się czołem na linii południowej Szwecji, Finlandii i Norwegii, w ten sposób powstało słodkie jezioro.

     

    Morze yoldiowe

    Jego nazwa pochodzi od mięczaka dominującego wówczas w wodach morza - Yoldia arctica; powstanie datujemy na ok. 9800 lat temu. Na skutek postępującego ocieplania się klimatu lądolód zaczął topnieć, zaczął się powoli cofać z lądów i wywołał izostatyczne podnoszenie się kontynentu (dosyć szybkie w Zatoce Botnickiej). Wówczas doszło do połączenia wód morza z wodami wszechoceanu, na linii obecnych jezior Wetter i Wener.

     

    Jezioro ancylusowe

    nazwa pochodzi od mięczaka Ancylus fluviatilis; powstało około 8000 lat temu na skutek dalszego cofania się lądolodu, kiedy morze yoldiowe zotsło odcięte lądami od wód wszechoceanu i powstało jezioro słodkowodne.

     

    Morze litorynowe

    Nazwa pochodzi od ślimaka Littorina littorea; jego powstanie datujemy miedzy 7000-3000 lat temu, kiedy podniósł się poziom wód oceanicznych a równocześnie obniżyła się południowa część powierzchni jeziora ancylusowego; kształtem było zbliżone do współczesnego Bałtyku. Było bardziej zasolone - około 5-6 promila i cieplejsze o około 2-3 stopni C.

     

    Morze Bałtyckie w przeszłości geologicznej zmieniało powierzchnię i kształt, aż do czasów współczesnych, jako cechy charakteryzujące ten akwen należy wymienić:

     

    • temperaturę

    Temperatura Morza Bałtyckiego zależy od pory roku, latem w południowej części akwenu woda jest cieplejsza, wynosi około 17 stopni C; w środkowej części – około 15 stopni C; W części północnej zaś jest najniższa – około 12 stopni C. Z kolei podczas zimy wody otwartego morza mają temperaturę około 2 stopni C, w strefie brzegowej – około 0 stopni C. Podczas mroźnych zim może się zdarzyć, iż częściowo wody powierzchniowe ulegają zlodzeniu (na przykład w Zatoce Botnickiej), albo też zamarza cały zbiornik morski, co miało miejsce ostatnio w zimie roku 1962/1963.

     

    • typy wybrzeży morskich

    linia brzegowa jest zróżnicowana, spotykamy zarówno:

    - wybrzeża niskie (wynurzone w rejonie Finlandii, mierzejowe  – np. Mierzeja Wiślana, wybrzeże Łotwy, Rosji)

    - wysokie (szkierowe) wybrzeża Finlandii,

    - wybrzeże fiordowo-szkierowe w Norwegii, Szwecji, Finlandii,

    - wybrzeże klifowe: wybrzeże Polski, Danii, Finlandii,

    - wybrzeże fiordowe- wybrzeże Danii.

     

    • głębokość

    Bałtyk zaliczany jest do mórz płytkich, szelfowych; średnia głębokość wód morskich wynosi 52 metry ale w zależności od położenia występują płycizny dna sięgjącego do 8-10 metrów, np.: Ławica Orla, Ławica Odrzańska, Ławica Bornholmska, jak również głębie morskie: Landsort (459 m), Alandzka (335 m), Botnicka (293 m).

     

    • zasolenie

    Zasolenie Bałtyku jest bardzo zmienne w zależności od tego czy są to wody powierzchniowe czy głębinowe,

    od położenia w strefie klimatycznej - im cieplej, tym większe parowanie i większe zasolenie, także od wymiany wód z oceanem i dostawą wód słodkich rzekami. Zasadniczo zasolenie maleje idąc z południowego-zachodu ku Zatoce Botnickiej, średnie zasolenie Morza Bałtyckiego wynosi 7 promili, ale największe jest w cieśninach duńskich (osiąga około 17 promili, co ma związek z bliskością wód oceanicznych), zaś najmniejsze w rejonie północnej części Zatoki Botnickiej - około 3 promile); Akweny Morza Bałtyckiego od największego do najmniejszego poziomu zasolenia: Kattegat, Morze Bełtów, Bałtyk Południowy, Bałtyk Środkowy, Zatoka Ryska, Zatoka Fińska, Botnik Południowy, Botnik Północny.

     

    • zjawiska lodowe na Bałtyku (utrzymywanie się pokrywy lodowej),

    Najdłużej – bo powyżej 6 miesięcy w roku lód utrzymuje się na Botniku Północnym i Botniku Południowym - czyli w północnej część morza, zaś najkrócej – około 2 miesięcy w roku na akwenie Kattegat i Morzu Bełtów.

     

    • bilans wód morskich

    Na Bałtyku wygląda następująco: dostawa wód słonych z oceanu to wielkość rzędu 430 km3, wypływy wód morskich z Bałtyku do oceanu wynoszą 920 km3, parowanie - 180 km3, opady deszczu - 200 km3, wreszcie dopływy wody słodkiej rzekami - 470 km3.

     

    • ruchy wody morskiej

    Na Bałtyku podobnie jak innych akwenach morskich zachodzą ruchy wody morskiej, które dzielimy na: prądy morskie, pływy, falowanie, dryfy. Pływy są raczej niewielkie, i tak dla przykładu w cieśninach duńskich większe, rzędu około 60 cm, zaś w zatokach najmniejsze (np. około 4 cm dla Zatoki Gdańskiej). Z kolei dryfy powstają na skutek oddziaływania wiatrów zachodnich na wybrzeża południowe morza, w wyniku czego dochodzi do powstania mierzei (np. Mierzeja Wiślana). Falowanie na Bałtyku jest niewielkie, podczas sztormów fale osiągają wysokość maksymalną  4-5 metrów, a ich długość może wynieść od  10 do 75 metrów, co utrudnia żeglugę morską. Natomiast prądy morskie na Bałtyku powstaję wskutek wlewania się słonych wód z Morza Północnego, zazwyczaj wiosną i jesienią.

     

    Dane statystyczne charakteryzujące Morze Bałtyckie:

    • powierzchnia 415, 3 tys. km2
    • średnia głębokość 52 metry
    • długość morza 1300 km
    • maksymalna głębokość morza 459 metry
    • średnie zasolenie 7 promili
    • wielkość zlewiska 1,7 mln km2.

    Z kolei jako cechy środowiska przyrodniczego Morza Bałtyckiego należy wymienić:

    • położenie w strefie klimatów umiarkowanych; Bałtyk jest zaliczany do mórz chłodnych, część akwenu zamarza podczas zimy, dla polskiego wybrzeża zlodzenie wynosi 90 dni, na skutek małego parowania wody morskiej, co utrudniony rozwój turystyki podczas zimy;
    • morze płytkie;
    • powstania morza miało ścisły związek z lądolodem i ocieplaniem się klimatu, czego konsekwencją są liczne wyspy i głębie morskie;
    • Bałtyk to najmłodsze morze kontynentu europejskiego, stąd ruchy izostatyczne dna morskiego
    • Bałtyk to morze śródlądowe, które charakteryzuje się małymi pływami, małym falowaniem, dużym skażenie wód morskich i stosunkowo niewielkim zasoleniem;
    • występowanie prądów morskich, co powoduje wymianę wód i częściowe oczyszczanie Bałtyku, a prądy przybrzeżne niosą osady skalne, co powoduje powstawanie wybrzeży mierzejowych;
    • Bałtyk to morze burzliwe - częste sztormy, pojawia się zjawisko sejszy;
    • linia brzegowa dobrze rozwinięta, co powoduje różnorakie typy wybrzeży morskich;
    • uboga fauna i flora, na skutek dużego zanieczyszczenia wód morskich;
    • występowanie surowców morskich, przede wszystkim ropy naftowej i bursztynu;

    Cały obszar zlewiska zamieszkuje około 100 milionów ludzi, co przekłada się na zanieczyszczenie wód morskich. Państwa mające dostęp do wód Morza Bałtyckiego to: Polska, Szwecja, Dania, Niemcy, Rosja, Litwa, Łotwa, Estonia, Finlandia.

     

    Zasoby mineralne Morza Bałtyckiego to przede wszystkim: ropa naftowa, gaz ziemny, bursztyn, piaski, żwiry, cyna, tytan, wolfram, tzw. konkrecje żelazowo-manganowe. Dzięki czemu  kraje mające dostęp do morza dodatkowo korzystają z bogactw dna morskiego:

    • złoża ropy naftowej i gazu ziemnego występują w strefie ekonomicznej Polski, okolice Łeby, Przylądka Rozewie - wydobywane obecnie na platformie Petrobaltic; gaz ziemny to rejon Wyspy Uznam;
    • konkrecje żelazowo-manganowe występują na głębokościach między 20-100 metrów, na południowym Bałtyku, rejon Zatoki Botnickiej, Fińskiej, ale nie wydobywane współcześnie;
    • złoża minerałów ciężkich (Ławica Słupska, Ławica Odrzańska, okolice Kołobrzegu);
    • piaski, żwiry wydobywane w okolicach Łeby, Zatoki Koszalińskiej, Ławicy Słupskiej
    • bursztyn, surowiec, który powstał w miocenie z żywicy drzew iglastych, porastających niegdyś obszar Bałtyku; wydobywany na dużą skalę na Półwyspie Sambijskim, a wymywany jest przenoszony przez morze na polskie wybrzeże, stanowiąc dużą atrakcje dla turystów.

    Fauna i flora Morza Bałtyckiego jest dosyć specyficzna, co ma związek z warunkami środowiska morskiego:

    • fitoplankton to mikroskopijnej wielkości organizmy żywe, unoszące się na powierzchni wody, często spotykane to okrzemki, sinice, bruzdnice;
    • fitobentos to rośliny dna morskiego, dzielimy je na: krasnorosty (widłak, rurecznica), rośliny kwiatowe (trawa morska), brunatnice (morszczyn), zielenice (sałata morska);
    • zooplankton to organizmy żywe, które unoszą się w toni wodnej, mogą być jednokomórkowe lub wielokomórkowe, na przykład: wrotki, wioślarki, meduzy, skorupiaki, larwy ryb, mięczaki;
    • zoobentos to zwierzęta żyjące na dnie morskim, zaliczamy do nich: gąbki (powłócznica chlebowa) , małże (omułek, sercówka,) skorupiaki (krewetki, kiełże), ślimaki (wodożytka)
    • nekton to ssaki morskie i gatunki ryb, czyli organizmy pływające w toni morskiej; wśród gatunków ryb wyróżniamy: śledzie, szproty, dorsze, sardele, węgorze, łososie, trocie (słonowodne), zaś słodkowodne to na przykład: okonie, sandacze, szczupaki; jako ssaki morskie należy wymienić przede wszystkim morświny, fokę szarą, fokę pospolitą, fokęobrączkowaną.

    Porty Morza Bałtyckiego w Polsce to: Gdańsk, Gdynia, Szczecin, Świnoujście, Kołobrzeg, Ustka. Dostęp do morza umożliwia rozwój gospodarki morskiej, turystyki dając tym samym nowe miejsca pracy. Z drugiej strony przemysł przyczynia się do zatruwania wód morskich odpadami poprzemysłowymi, które w znacznych ilościach dostają się do Bałtyku. Jako największe źródła zanieczyszczeń Bałtyku wymienia się:

    • toksyczne substancje dostające się do morza rzekami, zwłaszcza Wisłą, to przede wszystkim związki azotany, fosforany, rtęć, kadm, ołów
    • ścieki komunalne puszczane do morza
    • wody tzw. basenów portowych
    • katastrofy tankowców
    • działalność turystyczna na wybrzeżu i związane z tym ścieki komunalne i śmieci
    • nawozy azotowe i fosforowe uzywane w produkcji rolnej
    • liczne odpady pochodzące z zakładów produkcji rybnej
    • kwaśne deszcze.

    Skutkiem zanieczyszczeń morza są:

    • malejąca atrakcyjność turystyczna terenów wybrzeża morskiego i całego akwenu
    • wymieranie organizmów żywych na skutek zakwaszania środowiska morskiego
    • skażenie gleb wybrzeża
    • kumulacja metali ciężkich w rybach odławianych przez rybaków, które po spożyciu przez człowieka szkodzą zdrowiu
    • postępująca eutrofizacja wody morskiej w wyniku dostaw azotanów i fosforanów, co powoduje użyźnienie wód morskich i rozmnażanie się glonów morskich, ktorych obecność zmniejsza ilość tlenu w  wodzie. W konsekwencji doprawadza to wyginięcia ryb i powstawania tzw. pustyń siarkowodorowych na dnie morskim).

    Aby zapobiegać degradacji środowiska morskiego należy:

    • budować oczyszczalnie ścieków
    • ograniczać zużycie nawozów sztucznych
    • edukować społeczeństwo w zakresie ochrony środowiska przyrodniczego
    • zmniejszać emisję szkodliwych pyłów do atmosfery
    • wprowadzać kary za nielegalne wodprowadzanie odpadów przemysłowych do Bałtyku
    • tworzyć parki narodowe na obszarach o wysokich walorach przyrodniczych
    • prowadzić współpracę międzynarodową w zakresie ochrony środowiska Morza Bałtyckiego
    Katarzyna Śniatkowska